Tijdens de reis naar Amerika heb ik tijd gehad om het boek ‘Ons creatieve brein’ van Dick Swaab te kunnen lezen. Hier is een heel hoofdstuk gewijd aan het ontstaan en stimulatie van creativiteit. Dit was voor mij een interessant hoofdstuk die ik kan gebruiken voor mijn theoretische onderbouwing.

In ‘Wij zijn ons brein’ vertelde Dick Swaab hoe de hersenen die we bij onze geboorte meekrijgen ons leven bepalen. In het prachtig geïllustreerde ‘Ons creatieve brein’ worden vragen besproken als: Hoe wordt ieder brein anders? Wat is creativiteit en hoe kunnen we het stimuleren? Hoe wordt het werk van kunstenaars beïnvloed door hun hersenziekten? Waarom vinden sommige mensen atonale muziek mooi? Hoe kan de omgeving als medicijn werken? ‘Ons creatieve brein’ toont wat ons tot mensen maakt: de interactie van de hersenen met onze omgeving. De omgeving draagt niet alleen bij aan de unieke ontwikkeling van ieder brein, maar ook aan het ontstaan van hersenziekten en aan de genezing hiervan. Muziek en beeldende kunst zijn niet alleen creatieve vormen van communicatie, maar blijken ook van therapeutische waarde te kunnen zijn bij hersenziekten. De manier waarop onze hersenen zich ontwikkelen, beïnvloedt onze beroepskeuze en ons beroep heeft ook een effect op de structuur en functie van onze hersenen. Vele maatschappelijke consequenties van het hersenonderzoek, zoals voor partnerkeuze, filosofie en strafrecht, worden besproken.

De menselijke geest wordt, net als palmbomen in de woestijn, op afstand gevoed,’ schrijft Ramon y Cajal. En het doorbreken van bestaande patronen bevordert inderdaad de creativiteit. Dat is een van de redenen waarom wetenschappers worden gestimuleerd om in het buitenland te werken. Ook een probleem vanuit verschillende perspectieven bekijken, zoals dat gebeurt in een multidisciplinair team of met diversiteit in een bestuur, zou de creativiteit bevorderen. Ander onderzoek laat zien dat nieuwe ideeën gestimuleerd worden door lopend te ‘brainstormen.’

De beste methode om creativiteit te stimuleren is individueel sterk verschillend. Het ‘eurekamoment’ waarbij iets nieuws wordt gevonden, gaat samen met een plotselinge verandering van elektrische activiteit in de rechter voorste temporaalkwab. Uit een studie onder architecten bleek dat je wel een bepaalde intelligentie nodig had voor creativiteit: een IQ van zo’n 120. Daarboven was er echter geen relatie meer tussen een hoger IQ en meer creativiteit. Diverse hersengebieden zijn betrokken bij creativiteit. De prefrontale cortex staat centraal in het creatieve proces, en er is een relatie tussen dit hersengebied en het persoonskenmerk ‘openheid’. Creatieve individuen hebben bovendien meer grijze stof, dat wil zeggen hersencellen en hun verbindingen.

In de architectuur, in de kunst en in de wetenschap begint het creatieve proces met intuïtie. Een aha-moment waarop bijvoorbeeld de architect ziet hoe Het object in zijn omgeving moet staan. Voor je over dit soort intuïtie kunt beschikken moet je brein echter wel intensief getraind zijn in een bepaalde discipline. Dat kun je ook zien met hersenscans. Bij kunststudenten, die tijdens hun opleiding creatiever worden, zijn er veranderingen in de witte stof van de prefrontale cortex gevonden. De witte stof zijn de vezelverbindingen tussen hersengebieden, en de prefrontale cortex is cruciaal voor het creatieve proces.

Nadat het creatieve proces begonnen is met intuïtie, moet het idee verder uitgewerkt worden, en tijdens dat proces kan het kunstwerk nog vele malen veranderd worden. Creatieve oplossingen komen nogal eens naar boven na een tijdlang niet bewust aan het probleem te hebben gedacht. Gedurende zo’n incubatieperiode dragen onbewuste hersenprocessen bij aan het creatieve denken, en opeens kan onder de douche of na een goede nachtrust de oplossing opduiken.

Individuen die meer wetenschappelijke ontdekkingen op hun naam hebben staan, hebben meer ‘creatieve’ persoonlijkheidskenmerken, zoals verbeelding, nieuwsgierigheid, de bereidheid uitdagingen aan te gaan en risico’s te nemen.

Om creatiever te worden kunnen we proberen de hersenmechanismen die remmend zijn voor de creativiteit op te heffen. Hersenlaesies laten het belang zien van de prefrontale cortex voor deze remmingen. Een  bekende methode om de remmingen op het creatieve proces op te heffen is het gebruik van verslavende middelen.

Al deze kennis heeft voor mijn onderzoek opgeleverd dat het creatieve proces vaak begint met intuïtie. Om dit te kunnen toepassen kun je jezelf hierin trainen. Ook is er onderzoek gedaan dat mensen met een hoger IQ over meer creativiteit beschikken tot een IQ van 120. Verder kun je de remmingen op het creatieve proces opheffen met bijvoorbeeld verslavende middelen. Dit lijkt me echter voor mijn participantengroep geen optie. Vragen die hiervoor eventueel onderzocht kunnen worden zijn:

  1. Wat bedoeld Dick Swaab precies met intuïtie?
  2. Hoe kun je intuïtie trainen?
  3. Wat is het gemiddelde IQ van een MBO-niveau 4 student, is mijn uiteindelijke doel niet te hoog gegrepen?